Welkom by SA Vryskutskrywer - Taalwenkblad
Het jy enige taalvrae of -tameletjies wat jy wil opper? Stuur gerus 'n e-pos aan ons taalghoeroe, Louis van Rooyen.
Taalwenk 3 - Plasing van bepaler
Met sy poliglottiese woordeskat lyk Engels op die oog af baie anders as Afrikaans, maar albei die tale behoort aan die Germaanse taalfamilie. Danksy dié verwantskap kan mens baie pret hê met sinne soos My hand is in warm water, wat in albei tale lees. Omdat Engels so ’n oorweldigende teenwoordigheid in die wêreld van woorde is, word mens maklik daardeur beïnvloed. Die meeste van ons koes getrou vir ‘anglisismes’, maar daar is subtieler vorme van verleiding, veral op die sintaktiese vlak.
Een hiervan is die volgorde van bepalers, wat in Afrikaans tyd + wyse + plek is (Ek land môre per vliegtuig op Heathrow), maar in Engels process + place + time (I’ll be arriving by plane on Heathrow tomorrow). Veral wanneer mens vertaal, moet mens hiervoor oplet.
Ek lees in Beeld: “Findlay bly deesdae in Ierland, waar hy byna sy tweede roman voltooi het.”
Daardie plasing van byna grief my. Beteken byna ’n tweede roman eintlik ’n eerste roman? Wat natuurlik aan die gang is, is dat “sy tweede roman voltooi het” as ’n parentese beskou word, wat dan in sy geheel deur byna bepaal word. Vir my taalgevoel klink “Findlay bly deesdae in Ierland, waar hy sy tweede roman byna voltooi het” veel beter.
Afrikaans is ’n analitiese taal en span sintaksis veel eerder as morfologie in om die funksie van woorde aan te dui. Weer ’n voorbeeld uit Beeld, dié keer ’n kop: “Hunt ontleed knap psige van 'n nasie”.
Wat is nou knap, die psige of die ontleding? Met ander woorde, is knap 'n byvoeglike naamwoord of 'n bywoord? Die plasing in die sin bepaal knap se woordsoort. Indien die kop gelui het: "Hunt ontleed die psige van 'n nasie knap", was knap 'n bywoord - die ontleding is dus knap. Ek vermoed dis die eintlike bedoeling. Die sintaksis bepaal die betekenis van die sin!
Mens moet dus aandag skenk aan die plasing van die bepaler.
Taalwenk 2 - Paronieme
Paronieme is stamverwante woorde, wat beteken hulle betekenis kan verwarrend na aan mekaar wees. So hoor mens byvoorbeeld gereeld hoe skadeloos met die betekenis van onskadelik gebruik word. Skadeloos is ’n term wat hoofsaaklik in die versekeringswese gebruik word: Jy word skadeloos gestel nadat die hael jou motor bygekom het, m.a.w. die versekeringsmaatskappy het jou jou skade vergoed. Die hael kon egter te klein gewees het om jou motor te beskadig, dan was die hael onskadelik. Mens kan ook ’n onskadelike gewoontetjie hê, soos om koddige taalverskynsels te versamel. Ietwat riskanter is om byvoorbeeld ’n bom of ’n gewapende rower onskadelik te maak!
Nog ’n woordpaar wat mens maklik verwar, is styl en steil. Die onderskeid is dat styl ’n selfstandige naamwoord (betekenis: raam, trant/wyse, plantdeel) is, terwyl steil (skuins, reguit/sluik) ’n byvoeglike naamwoord of bywoord is. Steilte is die selfstandige naamwoord afgelei van steil.
Taalwenk 1 - Anglisismes
Veral wanneer mens vertaal, moet mens maar wakker loop om nie deur die brontaal beïnvloed te word nie. In die geval van Afrikaans, is dit juis hoe Anglisismes dikwels insluip.
So is ons geneig om ‘at a snail’s pace’ klakkeloos te vertaal met teen ’n slakkepas. Die aanvaarde uitdrukking is met ’n slakkegang.
